Karta i EKPC

Karta wiąże instytucje UE we wszystkim, co robią, a państwa członkowskie — tylko wtedy, gdy stosują prawo Unii: stosują rozporządzenie, transponują dyrektywę albo w inny sposób działają w zakresie prawa UE. Sprawa czysto krajowa, bez elementu prawa UE, jest poza Kartą, choćby była bardzo poważna; tam drogą jest konstytucja krajowa i EKPC. Karta nie rozszerza też kompetencji Unii (art. 51 ust. 2).

Nie wszystkie prawa z Karty są absolutne. Ograniczenie jest zgodne z prawem tylko wtedy, gdy jest przewidziane ustawą, szanuje istotę prawa, jest rzeczywiście konieczne i proporcjonalne do celu interesu ogólnego lub ochrony praw innych osób. Jeżeli prawo z Karty odpowiada prawu z EKPC, jego znaczenie i zakres są co najmniej takie jak w Konwencji — prawo UE może chronić szerzej, nigdy węziej (art. 52 ust. 3).

Każdy ma prawo do poszanowania życia prywatnego i rodzinnego, mieszkania oraz komunikowania się. W prawie UE stoi ono obok — ale nie jest tożsame z — odrębnym prawem do ochrony danych z art. 8; inwigilacja, przeszukania i podsłuch dotykają tego artykułu nawet bez zbioru danych osobowych.

Dane osobowe muszą być przetwarzane rzetelnie, w określonych celach i na uzasadnionej podstawie przewidzianej ustawą; każdy ma prawo dostępu do zebranych o nim danych i ich sprostowania, pod kontrolą niezależnego organu. To konstytucyjny korzeń RODO — konkretne prawa, z których faktycznie korzystasz, są w tym rozporządzeniu, nie tutaj.

Każdy ma prawo do posiadania poglądów oraz otrzymywania i przekazywania informacji bez ingerencji władz publicznych i bez względu na granice; szanuje się wolność i pluralizm mediów. Wobec platformy, a nie państwa, prawo to działa głównie przez prawo wtórne UE — przepisy DSA o moderacji treści i uzasadnieniach decyzji.

Zakazana jest wszelka dyskryminacja — w tym ze względu na płeć, rasę, kolor skóry, pochodzenie etniczne lub społeczne, cechy genetyczne, język, religię lub przekonania, poglądy polityczne, przynależność do mniejszości narodowej, majątek, urodzenie, niepełnosprawność, wiek lub orientację seksualną — a także dyskryminacja ze względu na przynależność państwową w zakresie Traktatów. W odróżnieniu od większości postanowień Karty, TSUE uznał, że na to można powoływać się wprost także w sporze między podmiotami prywatnymi.

Każdy, czyje prawa z prawa UE naruszono, ma prawo do skutecznego środka prawnego przed sądem: sprawiedliwego i jawnego rozpatrzenia sprawy w rozsądnym terminie przez niezawisły i bezstronny sąd ustanowiony ustawą, z możliwością porady, obrony i reprezentacji oraz pomocy prawnej, gdy jest to konieczne dla skutecznego dostępu do wymiaru sprawiedliwości. Jest szersze niż odpowiedniki z Konwencji — nie ogranicza się do spraw cywilnych i oskarżeń karnych.

Przy rozstrzyganiu o prawach i obowiązkach cywilnych albo o zasadności oskarżenia karnego każdy ma prawo do sprawiedliwego i publicznego rozpatrzenia sprawy w rozsądnym terminie przez niezawisły i bezstronny sąd ustanowiony ustawą, z domniemaniem niewinności i minimalnymi prawami obrony w sprawach karnych. Uwaga na granicę: postępowania, które w rozumieniu Konwencji nie są ani cywilne, ani karne — wiele spraw podatkowych i imigracyjnych — pozostają poza nim.

Każdy ma prawo do poszanowania życia prywatnego i rodzinnego, mieszkania i korespondencji. Władza publiczna może ingerować tylko wtedy, gdy jest to zgodne z ustawą i konieczne w demokratycznym społeczeństwie dla jednego z wymienionych celów — bezpieczeństwa państwowego, bezpieczeństwa publicznego, dobrobytu gospodarczego kraju, zapobiegania zakłóceniom porządku lub przestępczości, ochrony zdrowia lub moralności albo praw innych osób. W praktyce Konwencji ten artykuł niesie sprawy o ochronę danych, inwigilację i monitoring w pracy.

Każdy ma prawo do wolności wyrażania opinii, w tym do posiadania poglądów oraz otrzymywania i przekazywania informacji i idei bez ingerencji władz publicznych i bez względu na granice. Konwencja wprost mówi, że korzystanie z niej niesie obowiązki i odpowiedzialność, więc może być ograniczone, gdy przewiduje to ustawa i jest to konieczne w demokratycznym społeczeństwie — dla bezpieczeństwa państwowego, bezpieczeństwa publicznego, zapobiegania zakłóceniom lub przestępstwom, ochrony zdrowia, moralności, dobrego imienia lub praw innych, informacji poufnych albo powagi i bezstronności władzy sądowej.

Każdy, czyje prawa z Konwencji naruszono, musi mieć skuteczny środek odwoławczy przed organem krajowym, nawet jeśli naruszenia dopuściły się osoby działające urzędowo. To ten artykuł stoi za wymogiem wyczerpania środków krajowych przed Strasburgiem: system krajowy ma mieć najpierw szansę naprawić sprawę.

Korzystanie z praw Konwencji musi być zapewnione bez dyskryminacji z jakiejkolwiek przyczyny, takiej jak płeć, rasa, kolor skóry, język, religia, poglądy polityczne lub inne, pochodzenie narodowe lub społeczne, przynależność do mniejszości narodowej, majątek, urodzenie bądź inny status. W odróżnieniu od art. 21 Karty nie jest samodzielny: przywiera do innego prawa Konwencji, więc nie można powołać się na niego osobno (Protokół 12 wprowadza zakaz ogólny, ale tylko dla państw, które go ratyfikowały).

Skargę do Europejskiego Trybunału Praw Człowieka może wnieść każda osoba, organizacja pozarządowa lub grupa osób, która twierdzi, że jest ofiarą naruszenia przez jedno z państw związanych Konwencją. „Ofiara” oznacza osobiście i bezpośrednio dotkniętą — nie można skarżyć się na ustawę w oderwaniu od własnej sytuacji ani w imieniu ogółu. Państwa zobowiązują się nie utrudniać korzystania z tego prawa.

Trybunał może zająć się sprawą dopiero po wyczerpaniu wszystkich krajowych środków odwoławczych i w ciągu czterech miesięcy od ostatecznej decyzji krajowej. Termin czteromiesięczny wprowadził Protokół nr 15 i stosuje się go, gdy ostateczna decyzja krajowa zapadła 1 lutego 2022 r. lub później; wcześniej termin wynosił sześć miesięcy. Skarga jest też niedopuszczalna, gdy jest anonimowa, co do istoty tożsama ze sprawą już rozpatrzoną, oczywiście bezzasadna albo stanowi nadużycie prawa do skargi.